Wanneer lichamen weigeren zich over te geven - JOMBA!-recensie Zuid-Afrika

10 september 2026
door: Khethiwe Penelope Shozi

Soms is de held niet het lichaam dat er alleen voor staat. Soms is het de gemeenschap die weigert zich over te geven.

Dat idee vormde het uitgangspunt van Introdans’ HEROES-programma op 5 september, de voorlaatste avond van de 28e JOMBA! Contemporary Dance Experience. In vier werken kwam verzet in verschillende vormen naar voren: het overleven van scheiding, het weigeren van controle, het toelaten van tederheid, en het opbouwen van een gemeenschap waarin uiteenlopende lichamen samen konden bewegen.

Het fragment uit Sidi Larbi Cherkaoui’s In Memoriam begint onder grijze wolken. Een vrouw in het wit en op spitzen beweegt zich met een mannelijke partner, terwijl de geprojecteerde lucht lijkt te veranderen naarmate hun relatie verandert. Wanneer zij weggaat, lijkt zijn lichaam zijn middelpunt te verliezen. Hij rolt en wiegt over de vloer voordat zij op afstand terugkeert. De scène maakte afhankelijkheid zichtbaar zonder die te romantiseren: een ander mens kan ons houvast geven, maar diens afwezigheid kan ook onthullen hoe precair dat houvast eigenlijk was.

Zinhle Nzama’s Brightest Darkness verschuift van afhankelijkheid naar controle. Nzama begint binnen een scherp afgebakende rechthoek van licht en probeert herhaaldelijk op te staan en erbuiten te bewegen. Haar duet met Sbonga Ndlovu wordt steeds verontrustender naarmate intimiteit en dwang met elkaar verstrengeld raken. Hij trekt, duwt en bedekt haar gezicht; zij verzet zich telkens opnieuw.

Ik interpreteer het duet als een strijd om ruimte en zeggenschap, maar ik zou terughoudend zijn om het vast te leggen als een letterlijk portret van één specifieke misbruikrelatie. Wat de choreografie wél onmiskenbaar duidelijk maakt, is het fysieke verschil tussen aanraking die ondersteunt en aanraking die beperkt.

Dat onderscheid wordt van belang in Mano a mano van Iratxe Ansa en Igor Bacovich. Twee mannen ontmoeten elkaar binnen een steeds breder wordend lichtveld. Hun duet draagt vertrouwen, fysieke nabijheid en zorgzaamheid uit, zonder dat tederheid in zwakte verandert. Wanneer een roos naar beneden zakt en tussen hen gedeeld wordt, krijgt mannelijkheid ruimte voor een ander vocabulaire: zachtheid, kwetsbaarheid en genegenheid.

IUNGO verbreedt intimiteit vervolgens tot een collectieve praktijk.

Op het scherm zijn lichamen te zien die zich buiten verzamelen, voordat de gefilmde wereld lijkt over te gaan in het live podium. Introdans, FLATFOOT Dance Company en gastdansers bewegen zich al leunend, dragend, rustend, rollend en steunend voort. Joseph Tebandeke beweegt met en zonder krukken. De choreografie vraagt het publiek niet om hem te bewonderen omdat hij een beperking ‘overwint’. In plaats daarvan worden hulpmiddelen, verschillende fysieke mogelijkheden en getrainde danslichamen onderdeel van één gedeeld choreografisch ecosysteem.

Daar wordt IUNGO politiek interessant. Inclusie wordt niet voorgesteld als iedereen die hetzelfde doet. Verbondenheid ontstaat juist doordat verschil zichtbaar mag blijven.

De performers rusten op elkaar. Handen ontmoeten handen. Een lichaam wordt opgetild en neergelaten. Een skateboard wordt een andere manier om door de ruimte te reizen. Uiteindelijk keren de dansers, één voor één, terug naar het scherm waaruit ze verschenen.

Terwijl ik hen zag verdwijnen, viel het me op hoezeer de avond had gedraaid om grenzen: tussen twee mensen, tussen controle en zorg, tussen mannelijkheid en tederheid, tussen scherm en podium, tussen de categorieën waarmee lichamen doorgaans worden gelezen.

HEROES wiste die grenzen niet weg door te doen alsof verschil verdwenen was. Het programma bleef zich telkens afvragen welke relaties mogelijk worden wanneer lichamen overheersing weigeren, maar wel open blijven staan voor verbinding.

Misschien is dat het punt waarop het programma het dichtst aansluit bij JOMBA!’s idee van disruptive presencing.

Verzet betekende niet alleen alleen blijven staan.

Het betekende weigeren om gecontroleerd te worden, jezelf kwetsbaar durven opstellen, en blijven bouwen aan een wereld waarin een ander lichaam naast het jouwe kan bewegen.

HEROES heeft vanavond, 10 september om 19.00 uur, zijn laatste voorstelling in het John Kani Theatre in The Market Theatre, Johannesburg.